Phó thủ tướng Trịnh Đình Dũng lưu ý, yêu cầu tập trung, tích tụ ruộng đất để đầu tư, áp dụng khoa học công nghệ, công nghiệp hóa khu vực nông nghiệp là cấp bách. Song tích tụ đất nông nghiệp phải trên cơ sở không làm nghèo hóa người dân, không được làm người dân mất việc.

>> Kỳ 1: Vướng mắc hạn điền của Luật Đất đai: Nông dân chán ngán bỏ hoang ruộng đồng

>> Kỳ 2: Vướng mắc hạn điền của Luật Đất đai: Đại điền chủ sợ bị đòi đất

>> Kỳ 3: Vướng mắc hạn điền của Luật Đất đai: Méo mặt vì nhờ người đứng tên sổ đỏ

Hạn điền thấp cản trở sản xuất lớn

TTXVN ngày 10/7/2018 phản ánh, thống kê của Bộ Tài nguyên & Môi trường cho thấy, quy mô diện tích đất bình quân của hộ nông nghiệp của Việt Nam rất thấp so với nhiều nước châu Á, chỉ vào khoảng 0,46 ha và trung bình được chia thành 2,83 mảnh. Thực tế cho thấy quá trình tích tụ, tập trung đất đai diễn ra còn chậm, chưa theo kịp nhu cầu phát triển nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn. Đất đai manh mún đang là yếu tố cản trở người dân và doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào nông nghiệp.

Vụ mùa năm 2018, anh Cao Văn Lâm (41 tuổi, ở xã Ngô Quyền, huyện Thanh Miện – Hải Dương) thuê 40 mẫu ruộng trồng lúa chất lượng cao, tự động hóa toàn bộ. Anh Lâm nhận xét, đầu tư cơ giới hóa vào sản xuất đại điền tiết kiệm 10% tiền thuê nhân công; diện tích ruộng rộng lớn kéo theo giá trị sản phẩm hàng hóa cao hơn 3% so với diện tích manh mún. Tùy theo khả năng tính toán, thu vén của mỗi người sẽ cho thu lãi thêm 5 – 10% nữa. Ảnh: Báo Dân Việt ngày 20/09/2018

Từ nhiều năm nay, Việt Nam chủ trương thực hiện cơ giới hóa đồng ruộng phục vụ sản xuất lớn, nên buộc phải tập trung đất đai hoặc tích tụ ruộng đất. Song trả lời trên báo Đầu Tư ngày 25/6/2018, ông Hồ Xuân Hùng, Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và phát triển nông thôn (NN&PTNT) Việt Nam, cho rằng các mô hình “dồn điền – đổi thửa” đến nay chưa xong, tổ chức “cánh đồng mẫu lớn” sau này là “cánh đồng lớn” cũng đang dở dang. “Hiện vẫn đang chưa rõ ràng về chính sách tích tụ, tập trung ruộng đất”, ông này nhận xét.

Theo Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Quốc Doanh, Luật Đất đai 2013 đã bộc lộ một số vướng mắc về chính sách, chưa khuyến khích được tích tụ, tập trung đất đai để phát triển sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Việc chuyển nhượng sử dụng đất nông nghiệp còn bị hạn chế. Một chuyên gia của Viện Nghiên cứu và quả lý kinh tế TƯ xác nhận hạn mức sử dụng đất thấp ảnh hưởng bất lợi đến khả năng đáp ứng nhu cầu của những hộ có tiềm lực tích tụ, tập trung ruộng đất. Theo kết quả điều tra tích tụ đất nông nghiệp trên địa bàn các xã, trên 23,7% số hộ cho rằng hạn điền thấp là yếu tố ảnh hưởng đến mua, bán và tích tụ đất đai.

Từng nhiều năm giữ chức Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, ông Hồ Xuân Hùng phân tích tích tụ ruộng đất, tập trung ruộng đất không thuộc về nhu cầu bức xúc của người nông dân, mà tùy nơi, tùy lúc thuộc về nhu cầu của doanh nghiệp. Một nền nông nghiệp muốn phát triển, thì nhất thiết doanh nghiệp phải đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt. Doanh nghiệp cần một diện tích lớn đất đai để sản xuất quy mô lớn, nên tạo ra áp lực với bộ máy. Đây là nhu cầu có thật và phải tháo gỡ cho doanh nghiệp.

Bỏ hay nới lỏng hạn điền?

Tại một hội nghị bàn giải pháp tích tụ, tập trung đất đai phục vụ phát triển nông nghiệp quy mô lớn ngày 14/4/2017 được báo Tiền Phong tường thuật cùng ngày, Phó thủ tướng Trịnh Đình Dũng chỉ rõ yêu cầu cấp bách là phải tập trung, tích tụ ruộng đất song cần phân tích kỹ tác động đến xã hội, nông nghiệp, môi trường. Trong đó đánh giá thật kỹ việc tích tụ đất nông nghiệp của hộ gia đình cá nhân sao cho vừa đảm bảo lợi ích nhà nước, các chủ thể tham gia phát triển và đặc biệt là lợi ích người dân. Tích tụ ruộng đất không được làm nghèo hóa người dân, không làm dân mất việc làm, đời sống khó khăn hơn.

Điều chỉnh hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp như thế nào vẫn phải đảm bảo lợi ích của nông dân. Ảnh minh hoạ.

Ông Hồ Xuân Hùng giữ quan điểm không nên e ngại mức hạn điền đối với mô hình tập trung đất đai vì quy mô lớn đến mấy vẫn thuộc sở hữu của nông dân. Còn tích tụ ruộng đất (bản chất là nông dân bán quyền sử dụng ruộng đất cho cá nhân, doanh nghiệp) vẫn cần hạn điền và phải có giải pháp chống đầu cơ đất sau đó chuyển đổi mục đích sử dụng.

Theo Bộ TN&MT, hiện vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau liên quan đến quy định về hạn mức nhận chuyển quyền đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân. Luồng ý kiến thứ nhất cho rằng cần mở rộng hơn hạn mức, song chưa nên bỏ. Luồng ý kiến thứ 2 cho rằng bỏ hẳn hạn mức trên (bao gồm cả hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp và không trực tiếp sản xuất nông nghiệp) và ban hành đồng bộ chính sách thuế sử dụng đất nông nghiệp để kiểm soát tình trạng đầu cơ, bao chiếm đất nhưng không sử dụng hoặc sử dụng không hiệu quả. Nếu bỏ hạn mức cần cân nhắc kỹ lưỡng các tác động của chính sách này về khía cạnh xã hội, đặc biệt là vấn đề bảo vệ lợi ích của người nông dân.

Về phía Bộ NN&PTNT, cơ quan này còn đề xuất bỏ quy định giới hạn việc chỉ được phép chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp trong cùng phường, xã, thị trấn.

Đề xuất bỏ hạn mức chuyển nhượng

Theo dự thảo Tờ trình Chính phủ đề nghị xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai 2013, Bộ TN&MT đề xuất hai giải pháp: Nới rộng thêm hơn 10 lần về hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân. Hoặc bỏ hẳn hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp.

Sau khi nghiên cứu các tác động tích cực – tiêu cực, Bộ TN&MT đề nghị chọn giải pháp 2 vì đảm bảo cho hộ gia đình, cá nhân có quyền nhận chuyển theo nhu cầu và năng lực của mình, mà không lo bị giới hạn hạn mức sử dụng đất. Tuy nhiên, một số đối tượng đầu tư tích trữ đất đai làm cho nhiều hộ gia đình, cá nhân sẽ không có đất để canh tác.